Cech Rzemieślników i Przedsiębiorców
w Gorzowie Wielkopolskim

Lokalizacja

Historyczne obiekty będące przedmiotem niniejszego opracowania, tj. oficyna, budynek gospodarczy oraz kamienica (w partii piwnic), stanowią zwartą zabudowę przestronnej, prostokątnej parceli narożnej zlokalizowanej w centralnej części gorzowskiego Starego Miasta, przy skrzyżowaniu ulic: Obotryckiej i Pionierów (narożnik płd-wsch.).

Czas budowy

Kamienica – powstała w XVIII w. (najprawdopodobniej w momencie wzmożenia się ruchu budowlanego w mieście, który rozwinął się jeszcze w I ćw. XVIII w.) na zrębach starszej, być może jeszcze średniowiecznej kamienicy. Później kilkukrotnie przebudowywana. Z tego okresu pochodzi najstarsza, sklepiona piwnica w części płd-zach. Pozostała część piwnic kamienicy powstała już w XX wieku:

o        część wsch. - w 1908 roku,

o        niewielka piwnica w zach. partii traktatu frontowego – w 1933 roku (il. 16),

o        piwnica łącząca się z piwnicą XVIII-wieczną od str. płd. (obecnie częściowo pod podwórkiem), do 1980 roku znajdująca się pod dobudowaną do sąsiedniego budynku w 1942 roku nową klatką schodową (Pionierów 3) -w 1942 roku (fot. 18).

Oficyna – zaprojektowana w miejscu wcześniejszej remizy (wozowni - patrz (fot. 9 i 10). W kwietniu 1904 roku. 29 kwietnia a 1904 r. wydano zgodę na budowę. W aktach policji brak projektu obecnego łącznika. Pierwotnie, jak wynika z planów sytuacyjnych z 1908 roku (fot. 11 i 14) wybudowano zapewne niewielki łącznik o funkcji tylko komunikacyjnej. Obecny łącznik wg wstępnych badań (węzeł narożny, materiał, kompozycja elewacji oficyny) mógł powstać, sądząc po technice, zastosowanym materiale i wystroju, najprawdopodobniej już w 1908 roku (?), tj. w czasie budowy sąsiedniego budynku gospodarczego (fot.9 – 12). Budynek gospodarczy – zachowany projekt z 17 czerwca 1908 r. (I wersja – zgoda na budowę 1 lipiec 1908) i z 27 lipca tego roku (II wersja – zgoda na budowę z 3 sierpnia 1908 r. odbiór budynku – 11 września 1908).

Inne istotne dane historyczne dotyczące budynków:

1940 rok - niezrealizowany, zachowany projekt kolejnego powiększenia

piwnic w części płn.-zach. Kamienicy.

1941 rok -zrealizowany projekt nowej, podpiwniczonej przybudówki do

kamienicy w płn-zach. narożniku podwórka, połączenie nowych piwnic z piwnicami kamienicy.

Autor projektu i wykonawca

Kamienica: wzniesiona przez nieznanych budowniczych . W 1907 roku przebudowana w części parteru w obecnej Obotryckiej (sklep, witryny) - projekt wykonał gorzowski architekt Max Huhn z firmy L. Huhn – Baugeschaft z Gorzowa.

Oficyna i budynek gospodarczy – L. Huhn – Baugeschaft z Gorzowa.

Inwestor oficyny i budynku gospodarczego, właściciel parceli w tym czasie:

Adolf Stenigke – zajmujący się produkcją i handlem winem i likierem.

Pierwotna funkcja obiektu

- Kamienica narożna – mieszkalna; w 1907 roku na parterze od strony ul. Obotryckiej wprowadzono sklep, a przypuszczalnie w latach 30-tych (podcień narożny wprowadzono w 1933 roku), w pozostałej części parteru – szynk.

o        3-kondygnacyjna oficyna z 1904 r. - mieszkalna

o        2,5 kond. budynek gospodarczy z 1908 r. - wg projektu: stajnia i pomieszczenia gospodarcze; w wyniku zmian w trakcie realizacji – I piętro budynku przeznaczono przypuszczalnie także na funkcje mieszkalne (duże okna, wsporniki na kwiaty(?).

Stratygrafia historyczna

·                     Kamienica - piwnica:

I faza - piwnica sklepiona, pierwotna – XVIII w.

II faza - piwnice w części płn.-wsch., z częściowym wyburzeniem

wsch. partii sklepionej piwnicy pierwotnej – ok. 1904 r.

III faza - piwnica wsch. w trakcie płn. – 1933 r. (fot. 16) i połączenie

piwnic kamienicy z piwnicami wybudowanej od strony podwórza nowej przybudówki z klatką schodową – 1941 rok (fot. 18).

IV faza - przebudowa piwnic podczas remontu kamienicy w latach 1982-86 (stan obecny).

·                     Oficyna

- Ok. 1908 (?) - łącznik z kamienicą (fot.12)

- po 1945

         1) przebudowa i remont piwnic i przełożenie dachu podczas remont

kamienicy w latach 1982-86, wykucie dwóch otworów drzwiowych w miejscu pierwotnych okien (II piętro- lewa oś, łącznik, parter – prawa oś).

2) 1986-94 – stopniowa wymiana stolarki okiennej i drzwiowej.

3) 1993-94 – przebudowa klatki schodowej i wejścia, adaptacja pomieszczeń na potrzeby przychodni lekarskiej i cechu.

-Budynek gospodarczy (stajnia, wozownia, piętro mieszkalne (?)):

- 1908 r. - projekt budowa obiektu - po 1945

1) zmiany w układzie kompozycji otworów na parterze budynku /wrota garażowe, przebudowa 2 okien,

2) 1986-94 – stopniowa wymiana stolarki okiennej i drzwiowej oraz remont piwnic 1992/3 – adaptacja pomieszczeń I piętra na potrzeby przychodni lekarskiej, remont elewacji wg ustnych zaleceń nadzoru konserwatorskiego.

Rodzaj konstrukcji

- Kamienica narożna – pierwotnie budynek ryglowy (fachwerk), obecnie w znacznej części murowany (piwnice, ściany zewnętrzne i część ścian wewnętrznych). Strop nad piwnicami typu Kleina z wypełnieniami odcinkowymi (fot. 17). Sklepienie piwnicy XVIII -wiecznej (fot. 15 i 16) - sklepiona jest ceglaną kolebą na łuku półpełnym o obniżonej strzałce; zachowane pierwotne okno i wejście od strony podwórza wykonane w formie, charakterystycznych dla XVIII w. wydłużonych lunet zaokrąglanych u góry.

- 3 kond. oficyna z 1904 r. (fot. 8 – 12) - budynek murowany z cegły, elewacja od str. dziedzińca nietynkowana z cegły czerwonej (dekoracja) i żółtej (tło) -fot.9; stropy: odcinkowy typu Kleina nad piwnicą drewniane – wyżej, więźba dachowa – drewniana.

- 2,5 kond. budynek gospodarczy z 1908 r. (fot. 1 – 7 – budynek murowany z cegły, elewacje od str. Dziedzińca nietynkowana, z cegły czerwonej (dekoracja) i żółtej (tło) - fot. 3 ; stropy - jak oficyna; podciągi i słupy – stalowe (fot. 18, 19 i 20).

Stan techniczny obiektów 

Obecny ogólny stan techniczny obiektów - dobry. Obiekty na bieżąco konserwowane i remontowane. W latach 1982-86, po przeprowadzeniu badań historyczno-architektonicznych (E. Stanecka, H. Kustosz), siłami gorzowskich rzemieślników, została odrestaurowana kamienica (tylko) – (projekt: inż. Daniel Dulny; nadzór konserwatorski nad pracami projektowanymi i realizacyjnymi – arch. Henryk Kustosz). Adaptowana została wówczas na siedzibę gorzowskiego Cechu Rzemiosł Różnych. W efekcie tych prac, w 1989 roku obiekt zdobył wyróżnienie w ogólnopolskim konkursie na najlepszych użytkowników obiektów zabytkowych. W oficynie i budynku gospodarczym wykonano w tym czasie jedynie najpilniejsze prace.

Ocena w części kulturowej

Parcela wraz z kamienicą, oficyną (oficyna + budynek gospodarczy) i brukowanym dziedzińcem wpisana jest do rejestru zabytków woj. gorzowskiego pod nr 322/84. Obecnie, na terenie Starego Miasta w Gorzowie jest to już rzadki zespół dobrze zachowanej, historycznej zabudowy parceli. W archiwum gorzowskim zachował się projekt (!!!) budynku gospodarczego (w dwóch wersjach) oraz częściowo także i oficyny. Znany jest również jego autor i wykonawca obu obiektów (patrz część ilustracyjna).

Wytyczne konserwatorskie

Generalne założenia konserwatorskie

Wszystkie trzy obiekty, będące przedmiotem niniejszej dokumentacji, wraz z wybrukowanym podwórzem tworzą zespół historycznej zabudowy znajdujący się obecnie w rejestrze zabytków województwa gorzowskiego (nr 322/84). W związku z tym, wszelka działalność przestrzenno-budowlana, związana zarówno z jego strukturą jak i w jego bezpośrednim otoczeniu, wymaga uzgodnienia konserwatorskiego. Jako obiekty zabytkowe, podlegające prawnej ochronie konserwatorskiej, wymagają ażeby wszystkie prace, ingerując w ich historyczną strukturę, wykonywane były zgodnie z projektem ich rewaloryzacji opartym na niniejszych wytycznych konserwatorskich, wykonanym pod nadzorem konserwatorskim i zatwierdzonym przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gorzowie Wlkp. Obecny układ przestrzenny parceli wymaga rewaloryzacji. Przede wszystkim zamknięcia przestrzennego w formie budynku narożnego wymaga narożnik pł.-zach. kwartału (róg Pionierów i Spichrzowej). Jest to istotne zarówno z punktu widzenia rewaloryzacji układu przestrzennego historycznej parceli jak i tej części, stosunkowo najlepiej zachowanego fragmentu gorzowskiego Starego Miasta. Piwnice obecnej, powstałej jeszcze zapewne w I poł. XVIII wieku kamienicy, obejmującej jedynie ok. 2/3 jej rzutu (nieodpiwniczona jest część zach.) do tej pory jedynie częściowo zagospodarowane na cele gospodarcze, od czasu ostatniego remontu w latach 80-tych, uległy częściowej dewaloryzacji technicznej (brak wystarczającej wentylacji, wilgoć !!!). Ukształtowanie w trzech fazach (XVIII w. pocz. XX w. tj. ok. 1904 1908 r. i 1933 rok) obecnie pilnie wymagają remontu i adaptacji. Dotyczy to szczególnie, w znacznej części zachowanej, sklepionej piwnicy XVIII –wiecznej. Pozostała zabytkowa zabudowa parceli w postaci oficyny mieszkalnej z 1904 roku i budynku gospodarczego z roku 1908 (stajnie) to dobrze zachowane jeszcze przykłady historycznej zabudowy parceli, rzadkie już na obszarze, bardzo zniszczonej i przekształconej po II wojnie światowej, gorzowskiej starówki. Powinny być zachowane w obecnej formie i poddane rewaloryzacji podczas której, po ich adaptacji funkcjonalnej, utrzymującej w maksymalnym zakresie ich zasadniczy układ przestrzenny (forma zewnętrzna, ilość kondygnacji). Należy przywrócić im częściowo zdewaloryzowane, pierwotne wartości architektoniczne, w tym zwłaszcza kompozycję i wystrój elewacji.

Zalecenia konserwatorskie

Funkcja obiektu

Lokalizacja zabytkowego zespołu w centrum Gorzowa na terenie historycznego Starego Miasta predestynuje go do pełnego, przydatnego w tej części miasta, atrakcyjnego pod względem wprowadzonej tam funkcji, zagospodarowania. Spełnia ten warunek odrestaurowania kamienica narożna (parter – sklepy, piętro i poddasze – siedziba Cechu Rzemiosł Różnych w Gorzowie Wlkp.)  jak i powstały w latach 80-tych budynek od str. ul. Pionierów (obecnie Pionierów 1), gdzie na parterze zlokalizowano sklep. Oficyna i budynek gospodarczy. Z punktu widzenia zachowanej struktury zabytkowej obiektów widzi się możliwość ich optymalnej adaptacji na cele związane z potrzebami centrum miasta (np. administracja, usługi). Zarówno w przypadku piwnic kamienicy jak i oficyny i budynku gospodarczego, obecne możliwości ich adaptacji uwarunkowane są przede wszystkim wysokością pomieszczeń (aktualnie o 210 do 236 – piwnica sklepiona). W niektórych pomieszczeniach brak wentylacji, co przy braku izolacji powoduje szczególnie szybką destrukcję wnętrz (fot. 17). Obecnie piwnice są jedynie częściowo wykorzystane na cele gospodarcze. Biorąc pod uwagę ich lokalizację – marnują się. Należy wykonać opinię techniczną dotyczącą ich adaptacji (możliwości obniżenia posadzki, poprawienia wentylacji, oświetlenia). Szczególnie dotyczy to XVIII-wiecznej piwnicy sklepionej, mającej możliwość dostępu bezpośrednio z dziedzińca przez zachowane pierwotne wejście (obecnie zamurowane – fot. 14 i 15) oraz płd. piwnicy pod budynkiem gospodarczym pełniącej pierwotnie funkcję stajni. Zachowały się do dzisiaj prowadzące do niej z dziedzińca schody dla koni (!) i wyposażenie stajni (żłoby z metalowymi uchwytami do wiązania koni) -patrz punkt 4.2.6.. Zgodnie z projektem z 13 sierpnia 1940 roku widzi się także możliwość powiększenia piwnic po kamienicą o ich część obecnie nieodpiwniczoną (fot. 17).

Otoczenie

1. Z zabudowy parceli należącej do Stenigke sprzed 1945 roku brakuje obecnie budynków od str. ul. Pionierów. Do dziś, poza trzema omówionymi budynkami, zachowała się także kamienica od strony obecnej ul. Spichrzowej -nr 3 (wcześniej Darr-str.). Przypuszczalnie jeszcze w 1945 luv w 1946 roku, zburzeniu uległa zabudowa parceli narożnej od str. ul. Spichrzowej (przed 1945 r. - Fridrich str. 5). Po rozbiórce w 1980 roku sąsiadującego z kamienicą narożną budynku mieszkalnego przy ul. Pionierów 3, w drugiej poł. lat 80-tych wybudowano w jego miejscu nowy budynek o długości równej długości oficyny i budynku gospodarczego. W tym miejscu ustalono obecną płd. granicę parceli (fot. 30). Obecnie wprowadzono tutaj metalowe ogrodzenie. Narożnik kwartału (róg Pionierów i Spichrzowej) nadal pozostaje niezabudowany. Zlokalizowano tam obecnie niewielki parking. Docelowo, narożnik ten wymaga zabudowy plombowej. Należy przewidzieć w niej wjazd na teren przestrzennie odtworzonego, historycznego dziedzińca gospodarczego parceli (fot. 8, 10). Nowa plomba winna zostać harmonijnie wkomponowana w istniejącą, sąsiednią zabudowę, wg projektu wykonanego w oparciu o wytyczne konserwatorskie i uzgodnionego z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Gorzowie Wlkp.

2. Bezwzględnego remontu i rewaloryzacji wymaga, obecnie mocno zdewaloryzowana, przybudówka południowa budynku gospodarczego, pierwotnie funkcjonalnie i architektoniczne z nim zintegrowana (fot. 5, il. 15).

3. Zachowane, brukowane podwórze (pierwotnie pełniące jedynie rolę gospodarczą), po wyremontowaniu nawierzchni należy zachować. Estetyzacji wymaga szeroki pas betonowej nawierzchni przylegający do nowego budynku od str. ul. Pionierów 1 (fot. 14). Po wprowadzeniu zabudowy narożnej, dziedziniec zaprojektować jako jedno wnętrze dostępne przejazdem w nowej plombie.

4. Bieżącego remontu wymaga obecnie elewacja płd. kamienicy (zwłaszcza jej parter – fot. 14) stanowiąca obecnie płn. ścianę dziedzińca. Nowego projektu wymaga zewnętrzne wejście o sklepionek piwnicy, które należy zachować (fot. 14). Podobnie pierwotnie rozwiązane wejście zewnętrzne do piwnic pod oficyną, w przypadku braku jego wykorzystania, dopuszcza się adaptować na okno (fot. 11).

5. Estetyzacji wymagają obecnie doraźnie zastosowane od strony dziedzińca, okratowania okien i drzwi zapleczy sklepów w nowym budynku - Pionierów 1.

6. Oczyszczenia i konserwacji wymaga cokół kamienicy od strony ul. Obotryckiej i Pionierów. Po oczyszczeniu i wykonaniu koniecznych prac konserwatorskich, powinien pozostać ceglany.

7. Nowego projektu reklamy, uzgodnionego z WKZ i Plastykiem Miejskim wymaga sklep KRIS. Obecny sposób jej rozwiązania na elewacjach zabytkowej kamienicy jest niedopuszczalny.

Gabaryt i forma budynków

W przypadku obydwóch obiektów, tzn. oficyny z łącznikiem i budynku gospodarczego, należy zachować zarówno ich historyczny gabaryt jak i formę architektoniczną. W stopniu maksymalnie możliwym należy zachować pierwotną strukturę budowlaną i charakter obiektów.

Elewacje

1. Wszystkim elewacjom a zwłaszcza elewacji zach., zgodnie z fot. 32, po ich oczyszczeniu, w stopniu maksymalnie możliwym przywrócić ich pierwotną kompozycję i wystrój (parter, patrz il. 13) - wg zasady przyjętej przy restauracji szczególnie partii piętra i poddasz budynku gospodarczego z 1992/3 roku.

2.Dopuszcza się dodatkowe doświetlenie poddasza oknami połaciowymi.

3. W poziomie piwnic należy wprowadzić doświetlenie pierwotnymi oknami piwnicznymi (obecnie większość z nich jest przekształcona lub zamurowana - fot. 11, 19, 20.

4. Ściany szczytowe (płd.) po ich kompozycyjnym uporządkowaniu (szczegółowe wytyczne podczas prac realizacyjnych, po umożliwieniu dostępu do elewacji) należy otynkować i pomalować w kolorze żółtej cegły tła. Podobnie postąpić z elewacją wsch. od strony sąsiedniej parceli (ul. Spichrzowej 3).

5. Zachowane w poziomie piętra metalowe wsporniki należy wykorzystać ich pierwotnym przeznaczeniem, tzn. latem służyły zapewne jako wsporniki pod zewnętrzne kwietniki. W sposób istotny wpłynie to na nastrój wnętrza

1) Utrzymać jej układ kompozycyjny. Obecne drzwi wejściowe i ich architektoniczną oprawę (zwłaszcza mur klinkierowy), zaprojektowaną w sposób odgradzający wejście od pozostałej nieodrestaurowanej części budynku, po odrestaurowaniu elewacji oficyny należy ponownie formalnie z nią integrować, likwidując mur przesłaniający parter elewacji i lokalizując je na osi okiennej.

2) Zewnętrzne drzwi do piwnicy – patrz punkt 4.2.2.4.

3) Należy usunąć prymitywnie okratowanie okien parteru (także łącznika).

1. Korekty kompozycyjnej wymagają wtórnie wykute wrota garażowe w części płn. elewacji (patrz. il.13). Obecnie stanowią jej główny element dysharmonizujący.

2. Usunąć należy zachowane do dzisiaj, niefortunne pod względem wielkości i formy, dwie kraty w oknach parteru.

Stolarka

Całkowicie wymieniona. Obecnie istniejąca, wtórna – powtarza formę stolarki pierwotnej (fot. 13) - do adaptacji. Częściowo zachowała się ślusarka okienna w oknach parteru i poddasza budynku gospodarczego. W miarę możliwości (stan techniczny - ?), po konserwacji należy ją zachować a brakującą lub kwalifikującą się do wymiany – odtworzyć. Ściśle się wiąże ona z charakterem budynku. Całkowicie wymieniona. Nowe wrota drewniane, w przypadku gospodarczej funkcji partery – do adaptacji.

Wnętrza

Dotychczasowe prace instalacyjne odcisnęły brutalne piętno w postaci plątaniny rur, szczególnie w pierwotnych wnętrzach stajennych parteru budynku gospodarczego. Zarówno w pomieszczeniach stajni na parterze jak i w piwnicach (konie sprowadzano tam po specjalnych, ceglanych schodach o niewielkim spadku) zachowało się częściowo pierwotne wyposażenie (żłoby, metalowe uchwyty). Wskazana byłaby taka adaptacja tych pomieszczeń, które umożliwiałyby, po przeprowadzonej konserwacji jego zachowanie. W miarę możliwości zachować należy zasadniczy, historyczny układ wnętrz (miejsce pionowej komunikacji, głównie pomieszczenia). Poza tym adaptacja pomieszczeń nie powinna wywoływać istotnych zmian kompozycji.